هر چند عمل به خصوصی درباره شب نیمه شعبان ذکر نشده است؛ اما در اصل فضیلت این شب روایاتی چند از حضرات معصومین صلوات الله علیهم اجمعین نقل شده است که در این جا به چند نمونه از آنها اشاره می شود:

الف. آمرزش گناهان

یکی از نشانه های فضیلت ایام، عنایت خاص خداوند به بندگان است؛ که به یمن و برکت آن روز یا شب از گناهان بسیاری از بندگانش می گذرد. یکی از آن اوقاتی که نزد حق تعالی دارای فضیلت بسیاری است، شب نیمه شعبان یعنی شب ولادت با سعادت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

حریز از زراره روایت کرده است که گفت: به امام ابو جعفر علیه السّلام معروض داشتم که در باره نیمه‏ شعبان‏ چه مى ‏فرمائید؟ امام فرمود: خداى عزّ و جلّ در آن شب بیشتر از موى بزهاى طایفه کلب از خلق خود را مى‏ آمرزد، و خداى عزّ و جلّ فرشتگانش را به آسمان دنیا و به زمین مکه نازل مى ‏فرماید. (1)

ب. نزول فرشتگان به آسمان دنیا و زمین مکه

فضیلت دیگری که از روایت فوق استفاده می شود نزول فرشتگان مقرب الهی به عالم خاکی است و به خصوص زمین مکه که این نیز مجزا نشانه فضیلت چنین روزی است.

ج. آمرزش گناهان زائران حسینی

از ویژگی های زیارت امام حسین علیه السلام آمرزش گناهان زائرین حضرت است؛ این بخشش و عفو الهی در شب نیمه شعبان مضاعف می شود.

یونس بن یعقوب گوید: حضرت ابو عبد اللَّه (امام صادق) علیه السّلام فرمودند:

اى یونس، در شب نیمه شعبان خداوند متعال گناهان گذشته و آینده هر مۆمنى که قبر حضرت امام حسین علیه السّلام را در آن شب زیارت کند مى‏ آمرزد و به ایشان گفته مى ‏شود: شروع به انجام عمل کنید.

راوى مى‏ گوید: محضر مبارکش عرض کردم: این همه عنایت و لطف براى کسى است که امام حسین علیه السّلام را در نیمه شعبان زیارت کند؟

حضرت فرمودند: «اى یونس اگر مردم را خبر دهم به فضیلتى که در زیارت این شب است قطعا مردان بر چوب سوار شده و خود را به سر قبر مطهّرش مى ‏رسانند.» (2)

همچنین از زید شحّام روایتی به همین مضمون نقل شده است از حضرت جعفر بن محمّد علیهما السّلام، که آن حضرت فرمودند:

کسى که در شب نیمه شعبان قبر حضرت امام حسین علیه السّلام را زیارت کند خداوند متعال گناهان گذشته و آینده او را مى‏ آمرزد. (3)

فرقی که بین این دو روایت است در این است که روایت اول زائر را مقید به مۆمن کرده است که ظاهرا منظور شیعیان است؛ اما روایت دوم بدون قید و مطلق فرموده که به نظر می رسد باید روایت دوم را نیز با روایت اول تفسیر کرد. بنابراین شرط مشمول شدن رحمت و مغفرت الهی معترف بودن به امامت حضرات معصومین  علیهم السلام خواهد بود.

د. احیا گرفتن

از دیگر نشانه های فضیلت داشتن یک شب سفارش بر احیا گرفتن آن شب است. که این سفارش نشان دهنده عنایت ویژه الهی و نظر رحمت حضرت حق در این شب به بندگان است. یکی از شب هایی که روایت در خصوص احیا آن شب وجود دارد شب نیمه شعبان است.

ابن کردوس از پدرش، و او از رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم روایت کرده است که فرمود:

هر کس شب عید و شب نیمه‏ شعبان‏ را به احیا بگذراند، دل او نمى ‏میرد آن روزى که همه دلها مى ‏میرند. (4)

و. شب استجابت دعا

یکی دیگر از نشانه های ویژه بودن  یک شب مستجاب شدن دعاها در آن موقع است. این می رساند که درهای رحمت الهی در این شب  گشوده است و خداوند این گونه این شب را بر شب های دیگر برتری داده است.

از حسن بن على بن فضال مروى است که گفت از حضرت على بن موسى الرضا (علیه السلام) سۆال کردم از شب نیمه‏ شعبان‏ فرمود.

شبى است که حقتعالى بنده ها را از آتش آزاد می کند و در آن شب گناهان کبیره را مى ‏آمرزد. عرض کردم آیا در این شب نمازى زیاده بر نماز در سایر شب ها وارد شده است؟ فرمود: در این شب عملى موظف نشده است.

و لکن اگر بخواهى عملى مستحب در آن بجا آورى نماز جعفر بن ابى طالب را در آن شب انجام بده و در آن شب بسیار ذکر خدا و استغفار زیاد می کنى و دعاء بسیار می خوانى؛ پدر بزرگوارم فرمود: که دعاى در این شب مستجاب است.

عرض کردم که مردم می گویند این شب شب برات است فرمود شب برات شب قدر است در ماه رمضان المبارک. (5)

ثواب زیارت امام حسین علیه السلام :

از یونس بن ظبیان، وى مى ‏گوید: حضرت ابو عبد اللَّه علیه السّلام فرمودند:

کسى که حضرت امام حسین علیه السّلام را در نیمه‏ شعبان‏ و شب عید فطر و شب عرفه در یک سال زیارت کند خداوند متعال ثواب هزار حجّ و هزار عمره مقبول به وى داده و هزار حاجت از حوائج دنیا و آخرتش را روا مى ‏سازد. (6)

هارون بن خارجه، از حضرت ابى عبد اللَّه علیه السّلام روایت نقل کرده که حضرت فرمودند:

هنگامى که نیمه شعبان مى ‏شود از افق اعلى منادى نداء مى ‏کند: اى زائرین حسین علیه السّلام به اهل خود برگردید در حالى که آمرزیده شده‏ اید، ثواب و اجر شما بر خدا است که پروردگار شما بوده و بر محمّد است که پیغمبر شما مى ‏باشد. (7)

ابى حمزة از حضرت على بن الحسین علیهما السّلام روایت کرده است که این دو امام بزرگوار فرمودند:

کسى که دوست دارد صد و بیست و چهار هزار پیامبر با او مصافحه کنند؛ باید قبر حضرت حسین بن على علیهما السّلام را در نیمه ماه شعبان زیارت کند؛ چه آنکه ارواح انبیاء علیهم السّلام از خدا اذن گرفته تا آن جناب را زیارت کنند؛ پس به ایشان اذن داده مى ‏شود، پنج تن از ایشان اولو العزم هستند. (8)

پی نوشت ها:

1. ابن بابویه، محمد بن على - غفارى، محمد جواد، من لا یحضره الفقیه / ترجمه غفارى، على اکبر ومحمد جواد و بلاغى، صدر، ج‏2، ص416، نشر صدوق - تهران، چاپ: اول، 1367ش.

2. ابن قولویه، جعفر بن محمد - ذهنى تهرانى، محمد جواد، کامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى، ص: 599، انتشارات پیام حق - تهران، چاپ: اول، 1377 ش.

3. کامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى، ص: 600

4. ابن بابویه، محمد بن على - مجاهدى، محمد على، پاداش نیکیها و کیفر گناهان / ترجمه ثواب الأعمال، ص211، انتشارات سرور - قم، چاپ: اول، 1381ش.

5. ابن بابویه، محمد بن على - آقا نجفى اصفهانى، محمد تقى، عیون أخبار الرضا علیه السلام / ترجمه آقا نجفى، ج ‏1،220،انتشارات علمیه اسلامیه - تهران، چاپ: اول، بى تا.

6. کامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى؛ ص565

7. همان؛ ص592

8. کامل الزیارات / ترجمه ذهنى تهرانى، ص: 593

حضرت آیت ا... جوادی آملی در نوشتاری ضمن اشاره به جایگاه و ارزش نیمه شعبان آورده است:

حضرت ولی عصر(عج) و آخرین حجّت الهی که خیر اهل الارض زمان ماست، در سحرگاه نیمه شعبان سال 255 (ه. ق) چشم به جهان گشودند و این شب مبارک که میلاد موفور السرور آن حضرت است، احتمال دارد شب قدر نیز باشد، همان‌گونه که به برخی اعمال لیالی قدر در این شب نیز سفارش شده است.(1) نیمه شعبان، شب مبارکی است که در فضائل شباهت بسیاری به لیالی قدر دارد و همان‌گونه که در برتری شبهای قدر فرموده‌اند که« فإنّها لیلة آلی ا... علی نفسه الا یردّ سائلاً له فیها ما لم یسأل معصیة».(2) در فضیلت شب نیمه شعبان نیز نبی مکرم اسلام صلی ا... علیه و آله و سلم فرمود که خداوند در شب نیمه شعبان به اندازه موی گوسفندان قبیله بنی‌کلب بندگانش را می‌آمرزد: یغفر ا... لیلة النصف من شعبان من خلقه بقدر شعر معزی بنی‌کلب (3) و این سخن، کنایه از فراوانی آمرزیده شدگان در آن شب مبارک است. کلام نورانی دیگری از امام صادق(علیه السلام) نشان می‌دهد نیمه شعبان نیز در حدّ خویش، شب قدر و واجد یکی از درجات تقدیر امور است. ایشان در برابری این سنت با لیالی مبارکه قدر فرمود: «انّها اللیلة التی جعلها الله لنا أهل البیت بإزاء ما جعل لیلة القدر لنبیناصلی الله علیه و آله و سلم» (4)؛ همان‌طور که خداوند به پیامبرصلی ا... علیه و آله و سلم شب قدر مرحمت فرمود، به ما اهل بیت نیز نیمه شعبان را عطا کرد. امام محمد باقر(علیه السلام) در پاسخ پرسشی درباره فضیلت شب نیمه شعبان فرمود که با فضیلت‌ترین شب پس از لیلة القدر شب نیمه شعبان است که خداوند در این شب فضل خویش را بر بندگانش ارزانی می‌دارد و با منّ و کرم خود آنان را می‌آمرزد، پس برای نزدیکی به خدای سبحان در این شب بکوشید چون خداوند سوگند یاد کرده است که هیچ سائلی را تا وقتی که امر ناپسند و گناهی نخواسته است محروم نگرداند: هی أفضل لیلة بعد لیلة القدر؛ فیها یمنح ا... تعالی العباد فضله و یغفر لهم بمنّه. فاجتهدوا فی القربة إلی ا... (تعالی) فیها، فإنّها لیلة آلی الله تعالی علی نفسه ألا یرد سائلاً له فیها، ما لم یسئل معصیة و… فاجتهدوا فی الدعاء و الثناء علی الله (عزّ وجلّ).(5) پیامبر گرامی اسلام صلی ا... علیه و آله و سلم نیز شب نیمه شعبان به عایشه فرمود که در نیمه شعبان اجل‌ها نوشته و ارزاق قسمت می شود و خدای عزّ وجلّ در این شب بیش از موهای بزهای قبیله بنی‌کلب، بندگانش را می‌آمرزد و فرشتگان را به آسمان دنیا و از آنجا به زمین نازل می‌کند و در این نزول ابتدا در مکه فرود می‌آیند: اما تعلمین أیّ لیلة هذه؟ إنّ هذه اللیلة لیلة النصف من شعبان؛ فیها یکتب اجال و فیها تقسم أرزاق و إنّ الله (عزّوجلّ) لیغفر فی هذه اللیلة من خلقه أکثر من عدد شعر معزی بنی کلب و ینزل الله (عزّوجلّ) ملائکة إلی السماء الدنیا و إلی الأرض بمکة.(6)

راز همتایی لیله میلاد امام زمان(عج) با شب قدر
به گزارش خبرگزاری حوزه، در ادامه این نوشتار آمده است: انسان کامل معصوم که مصادیق منحصر آن عترت طاهره‌اند عِدل و همتای قرآن حکیم است و براساس حدیث متواتر ثقلین به هیچ وجه از یکدیگر جدایی نمی‌پذیرند. قرآن تجلّی کتاب تدوینی خدا و انسان کامل معصوم تجلّی کتاب تکوینی اوست. همان‌طور که با نزول قرآن در ظرف زمانی معیّن، آن ظرف معهود، قدر یافته و شب قدر می‌شود، با تجلّی امام معصوم و تنزلش از مخزن غیب الهی در ظرف زمان معیّن، آن ظرف شخصی قدر پیدا می‌کند و شب قدر می‌شود، زیرا هرچند ممکن است زمان و زمین به واسطه صدورشان از منبع غیب الهی حَظّی از قداست داشته باشند؛ امّا آنچه مایه شرافت زمان است همانا متزمّن و آنچه مایه فخر مکان است همانا متمکّن است. بر طبق این بیان جامع، میلاد ولی معصومی که معادل قرآن مجید است، حقیقت او و نبوّت یا امامت او مستلزم شب قدر شدن خواهد بود. و برهمین اساس آنچه درباره حضرت صدیقه کبری، فاطمه زهرا(علیهاالسلام) و نیز درباره میلاد حضرت خاتم الاولیاء(عج) مبنی بر تطابق حقیقت آن ذوات مبارک با لیلة القدر یا معرفی میلاد آنان به عنوان شب قدر مطرح می‌شود، از سنخ تمثیل است نه تعیین، همچنان که در دعای شب مبعث رسول اکرم صلی ا... علیه و آله و سلم سخن از جریان تجلی اعظم به میان می‌آید: اللّهمّ إنّی أسئلک بالتجلّی الأعظم فی هذه اللیلة من الشّهر المعظّم والمرسل المکرّم.(7) روایات معصومان(علیهم السلام) نیز گویای تبیین پیوند ناگسستنی قرآن و عترت‌اند و همسو با حدیث ثقلین، گواه جدایی ناپذیری این دو حقیقت و احکام آنها از یکدیگرند. همین پیوستگی در مقام معرفت نیز جریان دارد. ائمّه(علیهم السلام) برای معرفی خود از قرآن کمک می‌گیرند و برای شناساندن قرآن از حقیقت خودشان سخن می‌گویند، زیرا هیچ یک را بی دیگری نمی‌توان شناخت. از آنجا که حضرت خاتم الاوصیاء حجة بن الحسن المهدی(عج) عصاره فضائل اهل بیت وحی(علیهم السلام) بلکه تمام انسانهای کامل است، ظرف زمانی تجلّی او از مخزن غیب الهی در نشئه مُلک در میان سایر ایام مبارک و موالید حجج الهی(علیهم السلام) برجستگی خاص و ویژه‌ای یافته است که در پرتو آن هم تراز لیالی قدر، بلکه شبی از شبهای محتمل قدر به شمار می‌آید. گویا در عصر ما که زمان ولایت آن آخرین ولی معصوم است، مقدرات عالم در مراتبی رقم می‌خورد که از شب میلاد آن حضرت در نیمه شعبان آغاز می شود و در شبهای ماه مبارک رمضان یکی پس از دیگری تثبیت می‌شود.
عید میلاد امام عصر(عج)
قرآن کریم بزرگداشت و گرامی داشت آیات خدا را از نشانه‌های تقوای قلوب و صفات متقیان می‌داند: ومَن یُعَظِّم شَعئِرَ اللهِ فَاِنَّها مِن تَقوَی القُلوب (8) و وجود گرامی امام معصوم از برترین آیات، نشانه‌ها و شعائر آن ذوات قدسی الهی است و تکریم و بزرگداشت در ایام میلاد یا شهادت، مصداق تعظیم شعائر خدای سبحان است؛ اما در بزرگداشت ائمه هدایت به ویژه امام عصر(عج) کاری شایسته انجام است که در پرتو آن، کشور امام زمان(عج) تا ظهور حضرتش به قدر امکان از خطرها مصون بماند.
برخی اعمال با نیمه شعبان سنخیت ندارد
برخی از اعمال که در این اعیاد شریف صورت می‌پذیرد، مانند تهیه کیک‌های بزرگ، چراغانی‌های زیبا و شادباش گفتن، در برخی موارد کاملاً بی‌ ارتباط به میلاد شریف عصاره هستی است، به گونه‌ای که در چین کمونیست، ژاپن یا سایر ممالک الحادی و در عیدهای موهوم و بی‌اساسی که هیچ بهره‌ای از حقیقت ندارند، این اعمال انجام می‌شود، در حالی که باید این جشنهای بزرگ و ایام خجسته را به برنامه‌ها و اعمالی زینت داد که با مولود آن عید پیوند داشته باشند و چون از دستاوردهای ظهور حضرت بقیة ا... الاعظم(عج) بلوغ عقول انسانها و کشف گنجینه‌های فهم بشر است، در چنین روزهایی خجسته سزاست به اموری پرداخته شود که رشد و تکامل فهم و عقل انسانها و منتظران آن حضرت را تأمین می‌کند.آنجا که تلاش برای فهم و رشد عقل صورت می‌گیرد، شایسته بزرگداشت عید میلاد حجة بن الحسن(علیه السلام) و جایگاه اهل انتظار است.
پی نوشت ها:
(1): ر.ک: اقبال الاعمال، ص 214
(2): الامالی، طوسی، ص297؛ وسائل الشیعه، ج 8، ص 106
(3): فضائل الأشهر الثلاثه؛ ص61؛ بحار الانوار، ج 94، ص 86
(4):  الامالی، طوسی، ص 297؛ مصباح المتهجد، ص762؛ بحار الانوار، ج94، ص85
(5): الامالی، طوسی، ص 297
(6):  فضائل الأشهر الثلاثه، ص62؛ بحار الانوار، ج94، ص89
(7):  البلد الامین، ص183
(8): سوره حج، آیه

نیمه شعبان در اذهان شیعیان و محبّان اهل بیت(علیهم‏ السّلام)، به عنوان روز میلاد نجات بخش موعود معنا و مفهوم می‏ یابد. روز میلاد بزرگ مردی که انسانیت، ظهور او را به انتظار نشسته و عدالت برای پای‏ بوسي قدمش لحظه‏ شماری می‏ کند.

نیمه شعبان اگرچه شرافتش را وامدار مولود خجسته‏ ای است که در این روز، زمین را با قدوم خویش متبرّک ساخته است، امّا همه عظمت آن در این خلاصه نشده و در تقویم عبادی اهل ایمان نیز از جایگاه و مرتبه والایی برخوردار است.

در روایاتی که از طریق شیعه و اهل سنّت نقل شده، فضیلت های بسیاری برای عبادت و راز نیاز در شب و روز خجسته نیمه شعبان بر شمرده شده است و این خود تمثیل زیبایی است از این موضوع که برای رسیدن به صبح وصال موعود باید شب وصل با خدا را پشت سر گذاشت، و تا زمانی که منتظر، عمر خویش را در طریق کسب صلاح طی نکند، نمی‏ تواند شاهد ظهور مصلح موعود باشد.

با توجه به اهمیّت فراوانی که در روایات به شب نیمه شعبان داده شده و حتّی آن را هم پایه شب قدر شمرده‏ اند، در این مجال برخی از روایت هایی را که در بیان مقام و منزلت این شب روحانی وارد شده‏ اند، مورد بررسی قرار می‏ دهیم. باشد تا خداوند ما را به عظمت این شب مقدس واقف گرداند و توفیق بهره‏ برداری از برکات آن را عطا فرماید:

از پیامبر گرامی اسلام(صلّی‏ الله علیه‏ و آله و سلم)، در این زمینه روایت های بسیاری نقل شده که یکی از آن ها به این شرح است:

شب نیمه شعبان در خواب بودم که جبرئیل به بالین من آمد و گفت: ای محمد! چگونه در این شب خوابیده‏ ای؟ پرسیدم: ای جبرییل! مگر امشب چه شبی است؟ گفت: شب نیمه شعبان است. برخیز ای محمّد! پس مرا از جایم بلند کرد و به سوی بقیع برد. در آن حال گفت: سرت را بلند کن! امشب درهای آسمان گشوده می‏ شوند، درهای رحمت باز می‏ گردند و همه درهای خوشنودی، آمرزش، بخشش، بازگشت، روزی، نیکی و بخشایش نیز گشوده می‏ شوند. خداوند در این شب به تعداد موها و پشم های چهارپایان (بندگانش را از آتش جهنم) آزاد می‏ کند. امشب خداوند زمان های مرگ را ثبت و روزی های یک سال را تقسیم می‏ کند و همه آنچه را که در طول سال واقع می‏ شود، نازل می‏ سازد. ای محمد! هر کس امشب را با منزّه داشتن خداوند (تسبیح)، ذکر یگانگی او (تهلیل)، یاد بزرگی او (تکبیر)، راز و نیاز با او (دعا)، نماز، خواندن قرآن، نمازهای مستحب (تطوع) و آمرزش خواهی (استغفار) صبح کند، بهشت جایگاه و منزل او خواهد بود و خداوند همه آنچه را که پیش از این انجام داده و یا بعد از این انجام می‏ دهد، خواهد بخشید. ...1

یکی از همسران پیامبر اکرم(صلّی‏ الله علیه‏ و آله و سلم)، حالات ایشان را در شب نیمه شعبان چنین بیان می‏ کند:

در یکی از شب ها که پیامبر خدا(صلّی‏ الله علیه‏ و آله و سلم)، در نزد من بود ناگهان متوجه شدم که ایشان بستر خود را ترک کرده است. غیرت خاص زنانه به سراغ من آمد و به گمان اینکه حضرت نزد یکی دیگر از همسران خود رفته است، به جستجوی ایشان پرداختم. امّا به ناگاه دیدم که حضرتش مانند جامه‏ ای که بر زمین افتاده باشد، به سجده رفته و چنین راز و نیاز می‏ کند:

«أصبحت إليک فقيرا خائفا مستجيرا فلا تبدّل اسمی و لاتغير جسمی و لاتجهد بلائی و اغفرلی».

به سوی تو آمدم در حالی که تهیدست، ترسان و پناه جویم، پس نام برمگردان، جسم مرا تغییر مده، گرفتاری ام را افزون مساز و از من در گذر.

آنگاه سر خود را بلند کرد و بار دیگر به سجده رفت و در آن حال شنیدم که می‏ فرمود:

«سجد لک سوادی و خیالی و امن بک فؤادی هذه یدای بما جنیت علی نفسی یا عظیم ترجی لکلّ عظیم إغفرلی ذنبی العظیم فإنّه لایغفر العظیم إلّا العظیم»

سراپای وجودم برای تو سجده کرده و قلبم به تو ایمان آورده است؛ این دو دست من با همه جنایتی که بر خود روا داشته‏ ام؛ پس اي بزرگی که برای هر کار بزرگی امیدها به سوی تو است؛ از گناهان بزرگ من درگذر؛ چرا که از گناهان بزرگ در نمی‏ گذرد مگر پروردگار بزرگ.

بعد از ادای این کلمات سر خود را بلند کرده و برای سومین بار به سجده رفت و این جملات را بر زبان جاری ساخت:

«أعوذ برضاک من سخطک و أعوذ بمعافاتک من عقوبتک و أعوذ بک منک أنت کما اثنيت علی نفسک و فوق ما يقول القائلون».

از خشم تو به خوشنودی ات پناه می‏ برم، از کیفر تو به بخشش تو پناهنده می‏ شوم و از تو به سوی خودت پناه می‏ جویم، تو همان گونه‏ ای که خود توصیف کرده‏ ای و بالاتر از آنی که گویندگان می‏ گویند.

لحظاتی دیگر سر از سجده برداشت و دوباره به سجده رفت و در حالی که می‏ فرمود:

الّلهمّ إنّی أعوذ بنور وجهک الذی أشرقت له السموات و الأرض و قشّعت به الظلمات و صلح به أمر الأوّلين و الآخرین أن يحلّ علیّ غضبک أو ينزّل علیّ سخطک أعوذ بک من زوال نعمتک و فجاة نقمتک و تحويل عافيتک و جميع سخطک، لک العتبی فی استطعت و لاحول و لاقوة إلّا بک».

خدایا! به نور وجه تو که آسمان ها و زمین از آن روشن شده، تاریکی ها با آن از بین رفته و کار پیشینیان و آیندگان با آن اصلاح شده است، پناه می‏ برم از اینکه به خشم تو گرفتار شوم و یا دشمنی تو بر من نازل شود. پناه می‏ برم به تو از زوال نعمتت، نزول ناگهانی عذابت، دگرگونی سلامتی‏ ات و همه آنچه که خشم تو را در پی دارد. خوشنودی نسبت به آنچه من در توان دارم، از آن توست و هیچ حرکت و نیرویي نیست، مگر به سبب تو.

چون این حال را از پیامبر دیدم، او را رها کردم و شتابان به طرف خانه حرکت کردم. نفس‏ نفس زنان به خانه رسیدم. وقتی پیامبر(صلّی‏ الله علیه‏ و آله و سلم)، به خانه برگشتند و حال مرا دیدند گفتند: چه شده است که این چنین به نفس‏ نفس افتاده‏ ای؟

گفتم: ای رسول خدا! من به دنبال شما آمده بودم. پس فرمود:

آیا می‏ دانی امشب چه شبی است؟! امشب شب نیمه شعبان است. در این شب اعمال ثبت می‏ گردند، روزی ها قسمت می‏ شوند، زمان های مرگ نوشته می‏ شوند و خدواند تعالی همه را می‏ بخشد، مگر آن که به خدا شرک ورزیده یا به قمار نشسته است، یا قطع رحم کرده یا بر خوردن شراب مداومت ورزیده یا بر انجام گناه اصرار ورزیده است. ...2

پرسشی که با مطالعه روایت های بالا به ذهن خطور می‏ کند، این است که چرا با اینکه در بسیاری از روایات تصریح شده که تعیین زمان مرگ مردمان و تقسیم روزی آن ها در شب قدر و در ماه مبارک رمضان صورت می‏ گیرد، در دو روایت یاد شده شب نیمه شعبان به عنوان زمان تقدیر امور مزبور ذکر شده است؟

مرحوم سیّد بن طاووس (م 664 ق.) در پاسخ پرسش یاد شده می‏ گوید:

شاید مراد روایات مزبور این باشد که تعیین زمان مرگ و تقسیم‏ روزی به صورتی که احتمال محو و اثبات آن وجود دارد، در شب نیمه شعبان صورت می‏ گیرد، اما تعیین حتمی زمان مرگ و یا تقسیم حتمی روزی ها در شب قدر انجام می‏ شود. و شاید مراد آن ها این باشد که در شب نیمه شعبان امور مزبور در لوح محفوظ تعیین و تقسیم می‏ شوند، ولی تعیین و تقسیم آن ها در میان بندگان در شب قدر واقع می‏ شود. این احتمال هم وجود دارد که تعیین و تقسیم امور یاد شده در شب قدر و شب نیمه شعبان صورت گیرد، به این معنا که در شب نیمه شعبان وعده به تعیین و تقسیم امور مزبور در شب قدر داده می‏ شود. به عبارت دیگر اموری که در شب قدر تعیین و تقسیم می‏ گردند، در شب نیمه شعبان به آن ها وعده داده می‏ شود. همچنان که اگر پادشاهی در شب نیمه شعبان به شخصی وعده دهد که در شب قدر مالی را به او می‏ بخشد، در مورد هر دو شب این تعبیر صحیح خواهد بود که بگوییم مال در آن شب از آن حضرت چنین بخشیده شده است.3

 کمیل بن زیاد از یاران امام علی(علیه‏ السّلام)، چنین روایت می‏ کند که:

در مسجد بصره در نزد مولایم امیرالمؤمنین نشسته بودم و گروهی از یاران آن حضرت نیز حضور داشتند. در این میان یکی از ایشان پرسید: معنای این سخن خداوند که: «فیها یفرق کل أمر حکیم»4 ؛ در آن شب هر امری با حکمت معین و ممتاز می‏ گردد، چیست؟ حضرت فرمودند:

«قسم به کسی که جان علی در دست اوست، همه امور نیک و بدی که بر بندگان جاری می‏ شود، از شب نیمه شعبان تا پایان سال، در این شب تقسیم می‏ شود. هیچ بنده‏ ای نیست که این شب را احیا دارد و در آن دعای خضر بخواند، مگر آنکه دعای او اجابت شود.» پس از آنکه امام از ما جدا شد شبانه به مزلش رفتم. امام پرسید: چه شده است ای کمیل؟ گفتم ای امیرمؤمنان! آمده‏ ام تا دعای خضر را به من بیاموزی. فرمود:

بنشین ای کمیل! هنگامی که این دعا را حفظ کردی، خدا را در هر شب جمعه، یا در هر ماه یک شب، یا یک بار در سال یا حداقل یک بار در طول عمرت، با آن بخوان، که خدا تو را یاری و کفایت می‏ کند و تو را روزی می‏ دهد، و از آمرزش او برخوردار می‏ شوی. ای کمیل! به خاطر زمان طولانی که تو با ما همراه بوده‏ ای بر ما لازم است که درخواست تو را به بهترین شکل پاسخ دهیم. آنگاه دعا را چنین انشاء فرمود ...5

شایان ذکر است که این دعا همان دعایی است که امروزه آن را با نام «دعای کمیل» می‏ شناسیم.

امیر مؤمنان، علی(علیه‏ السّلام)، در روایتی دیگر در فضیلت شب نیمه شعبان چنین می‏ فرماید:

در شگفتم از کسی که چهار شب از سال را به بیهودگی بگذراند: شب عید فطر، شب عید قربان، شب نیمه شعبان و اولین شب از ماه رجب ...6

از امام صادق(علیه‏ السّلام)، روایت شده که پدر بزرگوارشان در پاسخ کسی که از فضیلت شب نیمه شعبان از ایشان پرسیده بود، فرمودند:

این شب برترین شب ها بعد از شب قدر است. خداوند در این شب فضلش را بر بندگان جاری می‏ سازد و از منّت خویش گناهان آنان را می‏ بخشد. پس تلاش کنید که در این شب به خدا نزدیک شوید. همانا این شب، شبی است که خداوند به وجود خود سوگند یاد کرده که در آن درخواست کننده‏ ای را، مادام که درخواست گناه نداشته باشد، از درگاه خود نراند. این شب، شبی است که خداوند آن را برای ما خاندان قرار داده است، همچنان که شب قدر را برای پیامبر ما(صلّی‏ الله علیه‏ و آله و سلم)، قرار داده است. پس بر دعا و ثنای بر خداوند تعالی بکوشید، که هر کس در این شب صد مرتبه خداوند را تسبیح گوید، صد مرتبه حمدش را بر زبان جاری سازد، صد مرتبه زبان به تکبیرش گشاید و صد مرتبه ذکر یگانگی «لا اله الا الله» او را به زبان آورد، خداوند از سر فضل و احسانی که بر بندگانش دارد، همه گناهانی را که او انجام داده بیامرزد و درخواست های دنیوی و اخروی او را برآورده سازد، چه درخواست هایی که بر خداوند اظهار کرده و چه درخواست هایی که اظهار نکرده و خداوند با علم خود بر آن ها واقف است ...7

آنچه ذکر شد بخشی از روایات فراوانی است که در فضیلت شب و روز نیمه شعبان وارد شده‏ اند.8  امّا باید دانست شرافت این شب خجسته، علاوه بر همه آنچه که بیان شد، به اعتبار مولود مبارکی است که در این شب قدم به عرصه خاک نهاده است؛ وجود مقدسی که سال ها پیش از تولدش مژده میلاد او به مسلمانان داده شده بود و شاید همه عظمت این شب و تکریم و بزرگداشتی که در کلمات معصومان(علیهم‏ السّلام)، از آن شده است به خاطر وجود همین مولود مبارک باشد. چنان که بزرگانی چون سیّد بن طاووس به این موضوع اشاره کرده و بر همگان لازم دانسته‏ اند که در این شب خدای خویش را به سبب منّت بزرگی که با میلاد امام عصر(علیه‏ السّلام)، بر آن ها نهاده سپاس گویند و تا آنجا که توان دارند، شکر این نعمت الهی را به جای آورند9.

در یکی از دعاهایی که در شب نیمه شعبان وارد شده است، چنین می خوانیم:

اللّهم بحقّ ليلتنا هذه و مولودها و حجّتک و موعودها الّتی قرنتَ إلی فضلها فضلاً فتمّت کلمتک صدقا و عدلاً لامبدلّ لکلماتک...10

بار خدایا! تو را می‏ خوانیم به حق این شب و مولود آن، و به حق حجّتت و موعود این شب، که فضیلتی دیگر بر فضیلت آن افزودی و سخن تو از روی راستی و عدالت به حدّ کمال رسیده و هیچ کس را یارای تبدیل و تغییر سخنان تو نیست.

مطابق روایت های بسیاری که شیعه و اهل سنت آن ها را نقل کرده‏ اند، میلاد خجسته امام عصر(علیه‏ السّلام)، در شب نیمه شعبان سال 255 ق. واقع شده و باعث مزید فضیلت این شب مبارک گشته است11.

امیدواریم که خداوند به برکت مولود باعظمت شب نیمه شعبان به همه ما توفیق درک فضیلت‏ های این شب خجسته را عطا فرماید و همه ما را از زمره یاوران و خدمتگزاران مولود این شب قرار دهد.

پی ‏نوشت‌ها

1 .ابن طاووس، علی بن موسی، أقبال الأعمال، ص 212؛ المجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج98، ص413.

2 .ابن طاووس، علی بن موسی، همان، صص217-216.

3 .همان، ص214.

4 .سوره دخان (44) آیه 4. لازم به توضیح است که غالب مفسران آیه یاد شده را ناظر به شب قدر دانسته‏اند. ر.ک: الطباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج18، ص130.

5 .ابن طاووس، علی بن موسی، همان، ص220.

6 .المجلسی، محمد باقر، همان، ج94 ص87، ح12.

7 .ابن طاووس، علی بن موسی، همان، ص209؛ المجلسی، محمد باقر، همان، ج94، ص85، ح5؛ الصدوق، محمد بن علی بن الحسین، همان ج2، ص424، ح1.

8 .برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: ابن طاووس، علی بن موسی، همان، صص237-207؛ المجلسی، محمد باقر، همان.

9 .ابن طاووس، علی بن موسی، همان، ص218.

10.همان، ص219.

11.ر.ک: الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج1، ص514، الصدوق، محمد بن علی بن الحسین، کمال الدین و تمام النعمة، ج2، ص432؛ شبراوی، عبداللّه بن محمد، الأتّحاف بحبّ الأشراف، ص179؛ ابن صبّاغ المالکی، نورالدین علی بن محمد، الفصول المهمّة فی معرفة الأئمّة، ص310.

Subscribe to RSS - شب نيمه شعبان

دسته بندی